четверг, 19 апреля 2018 г.

5 год Арт-суполцы імя Тадэвуша Рэйтана!

За дробным клопатам дзён неяк падзабылася, што 18 красавіка 2013 года, была створана Арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтана. Дзень той не забуду, відаць, ніколі. Бо, пасля яго рака жыцця пайшла іншым рэчышчам.
Здымак Źmicier Jurkievič
Праз два дні па абвяшчэнні аб стварэнні, 20 красавіка , адбылася першая "акцыя", якой стаў сумесны з рэдакцыяй газеты "Культура" суботнік у Грушаўцы. Які стаў ужо добрай традыцыяй. Як гэта было можна ўбачыць дзякуючы стужцы Алены Ясінскай - https://www.youtube.com/watch?v=xCarV7VkLAc
А яшчэ праз тры дні, 23 красавіка, .у Музеі сучаснага мастацтва, у межах нашага фестываля "ДАХ", адбылося урачыстае адкрыццё першай выставы прысвечанай Тадэвушу Рэйтану.

Здымак Źmicier Jurkievič
Шмат чаго змянілася за гэты час. Неўзабаве на сядзібе Тадэвуша Рэйтана, якую пяць год таму рыхтавалі на продаж з аўкцыёна, пачнецца аднаўленчы рух. Імя нашага славутага земляка, як падаецца, ужо беззваротна замацавалася ў падсвядомасці беларусаў-ліцьвінаў. Падаецца, чаго яшчэ жадаць?
Але, ногі самі нясуць нас 21 красавіка на радзіму Рэйтана. А рукі, па звычцы, самі сабой цягнуцца 28 красавіка адзначыць яго гераічны чын у тым лютым ,1773 годзе, невялічкім фестывалем тут, у Менску.
А там, і яшчэ тое-сёе плануецца. 
Дарэчы, пра дату заснавання. Нагодай абраць менавіта гэты дзень стала тое, што 19 красавіка 1773 года, Тадэвуш Рэйтан, самуэль Корсак і Станіслаў Багушэвіч-Мінькоўскі, тры хлапцы з Наваградчыны і Меншчыны, рашуча выступілі супраць Першага Падзела Рэчы Паспалітай .
Сёння, 19 красавіка 2018 года споўнілася 245 -ая гадавіна пачатку іх барацьбы!
Дзякуй вялікі ўсім тым, хто быў з намі ўвесь гэты час!
Не ўсіх адзначыў у допісе, за гэта даруйце!
З павагай,
Пракураторыя

воскресенье, 8 апреля 2018 г.

28 красавіка адбудзецца мастацка-гістарычны фестываль "РЭЙТАН" (заход на другое кола)

Image result for Рэйтан



Сябры!
Адносна недаўна наш борт , з-за праблемаў з пасадачнымі агнямі на паласе, не змог прызямліцца ў аэрапорце "ВЕРХ". Адмовіўшыся сядаць "на брюха", мы пайшлі на другое кола, прасвечвая ўнутраным позіркам  запасныя аэрадромы.

Пакуль было тое-сёе, электрыкі наладзілі ліхтары. Пасля чаго вышка дала "дабро" на прызямленне.

Адсюль мараль:

28 красавіка, у прасторы ВЕРХ адбудзецца запланаваны фестываль. Праграма, верагодна, падвергнецца карэктыроўцы, але, вельмі спадзяемся, што не надта прыкметна!

Ад заўтрашняга дня распачынаем карэктыроўку. А сёння дадамо. што 21 красавіка, у пяцігодку Арт-суполкі імя Тадэвуша Рэйтана плануем традыцыйны выезд-суботнік у Грушаўку, на радзіму нашага нацыянальнага героя Тадэвуша Рэйтана!

Як нам падаецца, гэта апошняя магчымасць для нас усіх убачыць родавае котлішча Рэйтанаў у звычным выглядзе. У гэтым годзе плануецца пачатак аднаўленчых прац і шмат што можа змяніцца да непазнавальнасці! Таму, запрашаем далучыцца!

З павагай ,
пракуратары








вторник, 27 марта 2018 г.

ТАДЭВУШ РЭЙТАН (МАЛОДШЫ) - ПЕРШЫ БЕЛАРУС, ЯКІ ПРАЙШОЎ СУДОВА-ПСІХІЯТРЫЧНУЮ ЭКСПЕРТЫЗУ

Спадарства!
Прадстаўляем вашае ўвазе справаздачу нашага спец-кора, з якой вы даведаецеся пра скрушны лёс аднаго з пляменнікаў нашага нацыянальнага героя  Тадэвуша Рэйтана, таксама Тадэвуша Рэйтана! Нагадаю, што раней мы ўжо не раз змяшчалі матэрыялы пра іншых пляменнікаў Тадэвуша, сыноў Міхала - Станіслава (пісьменніка) і Дамініка (напалеонаўскага афіцэра), жыццё якіх склалася не так трагічна, і ў пэўныя перыяда мела адценне гераічнасці.
Тадэвушу І І, пашанцавала значна меней. Але, надыйшоў і яго час згуляць у нашай гісторыі сваю ролю. І роля тая -


ТАДЭВУШ  РЭЙТАН (МАЛОДШЫ) - ПЕРШЫ БЕЛАРУС, ЯКІ ПРАЙШОЎ СУДОВА-ПСІХІЯТРЫЧНУЮ ЭКСПЕРТЫЗУ


16-17 сакавіка 2018 года ў Мінску пад кіраваннем прафесара Алега Аляксеевіча Скугарэўскага  адбыўся Першы кангрэс маладых псіхіятраў Усходняй Еўропы пад вельмi прыгожай назвай - «Псіхіятрыя, што аб'ядноўвае сэрцы».
Спасылка: http://psychiatr.by/news/pervyy-kongress-molodyh-psihiatrov-vostochnoy-evropy-psihiatriya-obedinyayushchaya-serdca.html
Айчыннымі і замежнымі маладымі, ды і не вельмі ўжо маладымі псіхіятрамі, аднак выбітнымі прадстаўнікамі сваей прафесіі, якія ўдзельнічалі у мерапрыемстве, было адзначана, што кангрэс быў выдатна арганізаваны, а узровень дакладаў быў на вельмі высокім навуковым узроўне. Абодва дні аўдыторыі кангрэса былі запоўнены (да 400 чал. у дзень).
Завяршальным дакладам першага дня кангрэса быў даклад судовага псіхіятра з Магілёва і сябра Арт-суполки імя Тадэвуша Рэйтана – Уладзіміра Дукорскага.
Спадар Дукорскі распавёў пра ўзікненне і развіцце навуковай псіхіятрыі ў Беларусі. Даклад Уладзіміра можна ўмоўна падзяліць на тры часткі.
Першая частка даклада была прысвечана Статутам ВКЛ, дзе былі кадыфікаваны першыя юрыдычныя нормы ў дачыненні да асоб з псіхічнымі хваробамі.
Адным з прыкладаў з'яўляецца Статут ВКЛ 1588 года, дзе прысутничае норма (артыкул 35, раздзел 11 – «Хто можа быць свабодны ад пакарання за забойства, i аб шалёных»), якая рэгламентуе судовую практыку ў дачыненні да психична хворых людзей ў выпадку здзяйснення імі цяжкіх гвалтоўных крымінальных парушэнняў (забойства, цяжкія целавыя пашкоджанні). Фактычна, гэта адна з першых у свеце, калі не самая першая, кадыфікацыя «бессвядомасцi» (па расейску - невменяемости) асоб з псіхічнымі захворваннямі.
Другая частка дакладу была прысвечана выкладанню псіхіятрыі як медыцынскай спецыяльнасці. Так аказалася, што ў Вільні будучым лекарам выкладаць псіхіятрыю пачалі ўжо ў 1781 годзе, сістэматычнае выкладанне пачалося з 1800 года.
I гэта ў той самы час, калі ў Расеі псіхіятрыя ня выкладалась зусім. Толькі ў 1842 году гэта медыцынская спецыяльнасць пачала выкладацца ў Санкт-Пецярбурзе, куды адмыслова дзеля гэтага перавялі прафесараў з Вільні.
Вось.


Трэцяя частка дакладу была прысвечана судовай псіхіятрыі.
Так першай судова-псіхіятрычнай экспертызай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была справа ў дачыненні да Тадэвуша Рэйтана (пляменніка слаўнага Тадэвуша).
У самым пачатку 19-га стагоддзя па нашаму краю ўпарта хадзілі чуткі, што пан Тадэвуш Рэйтан хацеў вызваліць сялян і даць ім адукацыю, але яму гэта не дазволілі зрабіць родныя браты. Як мы цяпер разумеем, падставай для чутак паслужыла пазбаўленне Т.Рейтана дзеяздольнасці і пераафармленне яго маёмасці на сваякоў. Таксама людзі казалі, што гісторыя гэтая поўная крымінальных загадак і ніколі не ўбачыць дзённае святло.
І вось амаль праз 200 гадоў даследаванне Уладзіміра праліло трохі дзённага святла на гэтую цёмную гісторыю з крымінальнымі загадкамі. Можна нават сказаць, што судовым псіхіятрам з Магілева была праведзена гісторыка-псіхіятрычная экспертыза.
Так Уладзімір распавёў, што ў пачатку 19 стагоддзя ўсе судэбна-псіхіятрычныя абследаваннi сталі праводзіцца ў медычных управах па ўсіх губернях Расійскай імперыі.
І справа Тадэвуша Рэйтана з'яўляецца фактычна першай судова-псіхіятрычнай экспертызай на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У губернскае праўленне звярнуліся браты Тадэвуша - Станіслаў і Даменік, яны заявілі што з-за дуркаватасці іх брат зусім аслабеў і перастаў спраўляцца з кіраваннем маёнткам, гаспадарка яго ідзе да заняпаду. Менавіта таму яны жадаюць над Тадэвушам аформіць апеку.
Губернскім праўленнем быў пачаты працэс. Перад тым як праводзіць медычнае асведчанне, адпраўлены быў павятовы маршалак па месцу жыхарства Рэйтанаў для высвятлення, ці праўду пра Тадэвуша распавядаюць яго браты. Потым сам Тадэвуш Рэйтан быў дастаўлены на агляд да дактароў у Мінск.
У Мінскім губернскім праўленні пан Рэйтан быў агледжаны двума лекарамі Мінскай медычнай управы. Таксама пры аглядзе прысутнічалі вышэйшыя чыноўнікі Мінскай губерні. Па выніку абследавання быў складзены акт псіхіятрычнага асведчання...
Ці было гэта першай праявай карнай псіхіятрыі? А можа Тадэвуш Рэйтан сапраўды пакутаваў на псіхічнае захворванне? Што ўстанавіла экспертыза, якое прынялі рашэнне лекары? Якім убачылі Рэйтана вышэйшыя чыноўнікі Мінскай губерні? Мы хутка пра гэта даведаемся.
Вынікі даследавання будуць прадстаўлены на сайце Арт-групы імя Тадэвуша Рэйтана пазней.


-          Бендэр Задняпроўскі ))

понедельник, 26 марта 2018 г.

Рамэа і Джульета з-пад Наваградка. Чытэльная версія

Рамэа і Джульета з-пад Наваградка

№ 12 (1347) 23.03.2018 - 30.03.2018 г
У 220-ю гадавіну з дня нараджэння Адама Міцкевіча мы працягваем знаёміць чытача “К” з таямнічымі закуткамі радаводу паэта. Гэтым разам звернемся да гісторыі Марыяны з Лешчылоўскіх, якая даводзіцца Адаму Міцкевічу прабабкай. І распавядзем пра тыя неверагодныя трагічныя падзеі, якія паядналі і “развялі” яе бацькоў.

/i/content/pi/cult/684/15062/25.JPGВяртаючы да жыцця ў 1599 годзе герояў Авідыя Пірама і Фізбу, Уільям Шэкспір і падумаць не мог, што ягоныя Рамэа і Джульета літаральна праз сто год “ажывуць”. І не дзе-небудзь, а ў сэрцы Вялікага Княства Літоўскага. Менавіта тут, блізу Наваградка ў дробных беларускіх шляхецкіх сем’ях нарадзіліся Ян Лешчылоўскі і Фларыяна з Дабрынскіх. Іх імёны, разам з акалічнасцямі трагічнай справы, упершыню паведаў віленскі архівіст Яўзебі Лапацінскі, які ў 1932 годзе апублікаваў шэраг артыкулаў, прысвечаных Міцкевічам. Але паколькі ўсё апісанне падзей 1720 — 1730 гадоў у Лапацінскага заняло 1/8 газетнай паласы, шмат чаго засталося па-за кадрам. На падставе невядомых раней архіўных дакументаў мы распавядзем гэту гісторыю больш дэталёва.

Голубы і лебедзі

Напрыканцы верасня ў полацкім кафедральным касцёле святога Стэфана было шматлюдна. Акрамя звычайнай “харугвы” аматараў розных урачыстасцяў — хростаў-шлюбаў-адпяванняў — натоўп быў шчодра разбаўлены прадстаўнікамі полацкага мяшчанства. Асаблівую ўвагу разявакаў прыцягвала купка тагачаснай “залатой моладзі” — дзеці і сваякі магістрацкіх чыноўнікаў, запрошаныя ў якасці сведкаў маладых.
“Anno Dni 1719 mensi septembri Die 29 praemissis...” — так пачынаецца метрычны запіс пра шлюб наваградскага шляхціча Яна Лешчылоўскага і полацкай мяшчанкі Марты з Голубаў. Сведкамі, чые імёны запісаў у кнігу пробашч езуіцкага касцёла Юзаф Сутоцкі, былі Ян Лянчыцкі, Казімір Шапонька і Тамаш Суфрановіч.
Па ўсёй верагоднасці, Марта была дачкой Базыля і Марыяны Голубаў. Пасля смерці бацькі, які ў 1704 годзе займаў у полацкім магістраце пасаду райцы, яе маці Марыяна 20 лістапада 1705 года пабралася шлюбам з Казімірам Дулевічам (часам, Долевіч), шляхцічам з Сандамірскага ваяводства. Магчыма, ён быў “караняжам” — то бок, з тэрыторыі Польшчы, і апынуўся на Полаччыне падчас
Паўночнай вайны. Можа, Дулевіч паходзіў і з беларускай шляхты. Але прыбыш, відаць, акрамя тытулу, не меў больш нічога, і таму вырашыў натуралізавацца, узяўшы за жонку полацкую мяшчанку.
Пра род Лешчылоўскіх гербу “Лебедзь” вядома значна больш. Ян паходзіў са старога беларускага шляхецкага роду, які ўзяў прозвішча ад свайго маёнтка Ляшчылаў, які, дарэчы, на Полаччыне. Як пісаў Сяргей Рыбчонак у “Малым гербоўніку наваградскай шляхты”, пратапластам (заснавальнікам) роду лічыўся каморнік Наваградскага ваяводства Васіль Лешчылоўскі, які ў 1577 годзе набыў ад сваіх стрыечных братоў маёнтак Мацюшыцы. Але ёсць і ранейшыя згадкі пра Лешчылоўскіх. Да 1559 года вядомы Ян, “паборца” наваградскі, і Іван, які ў 1556 годзе быў трокскім гродскім пісарам.
Па ўсей верагоднасці, Ян быў унукам Яна-Аляксандра, сынам Лукаша і Магдалены з Бародзічаў Лешчылоўскіх і меў братоў — Уладыслава (жонка Барбара Войніч) і Пятра (першая жонка Ганна Войніч, другая Марыяна Грачыха). Як мы бачым, Лешчылоўскія на Наваградчыне мелі трывалыя карані і добрае сваяцтва.

“У навукі”

Што ж стала спускавым гачком для рашэння юнака з Наваградчыны ў даволі неспакойны час выправіцца на самы поўнач Беларусі? У 1730 годзе ў Наваградскім гродскім судзе быў актыкаваны “Працэс у Бога вялебнага Яго мосці ксяндза Юзафа Паніквіцкага… на Іхмосць Пана Лешчылоўскага”. Ксёндз Паніквіцкі, які адыграў вырашальную ролю ў лёсах продкаў Адама Міцкевіча, верагодна, нешта ведаў з першакрыніцы, бо прычыну дакладна ўбачыў у тым, што Лешчылоўскі адправіўся ў каралеўскі горад Полацк “на студыі” (вучобу). Так гэта было ці не, мы, на жаль, не ведаем. Але пэўныя падставы для сумневаў ёсць.
У езуіцкія калегіумы дзяцей прымалі ад дзевяці — дзесяці гадоў, пасля таго, як яны атрымлівалі перашапачатковую адукацыю ў хатніх умовах, або пры нейкай школцы. Для большасці моладзі, адукацыя завяршалася ў 17 — 18 гадоў. Гэтага было цалкам дастаткова, каб займаць рознага кшталту дзяржаўныя пасады і паступова прасоўвацца па сацыяльнай лесвіцы. Але ў выпадку, калі юнак вырашаў працягнуць адукацыю, яго чакаў двухгадовы навіцыят у кляштары. Пасля чаго ён меў права некалькі гадоў падвышаць узровень, вывучаючы дадатковыя дысцыпліны. А далей — кар’ера духоўнай асобы.
Верагодна, у большасці выпадкаў рашэнне пра тое, па якім шляху пойдзе сын ці дачка, прымалі бацькі. Напрыклад, у сям’і Лявона-Паўла Валадковіча, дзеда нашага нацыянальнага героя Тадэвуша Рэйтана, было так. Яго брат, Феліцыян-Філіп, стаў мітрапалітам Усёй Русі (першасвятаром уніяцкай царквы Рэчы Паспалітай). Іншы брат — Антон-Лявон, стаў ксяндзом у наваградскіх дамініканаў. А вось духоўны шлях Марціна, якога бацька, каб не драбніць маёмасць роду, аддаў у навіцыянт да наваградскіх дамініканаў, быў перарваны смерцю бацькі і старэйшага брата. Яго адклікалі з кляштару і неўзабаве ён ажаніўся. Калі б не гэты выпадак, не нарадзіўся б на свет ягоны праўнук — Ігнат Дамейка.
Гаворка пра “сярэднюю адукацыю” Яна Лешчылоўскага не вялася. У 1719 годзе ён пабраўся шлюбам, а гэта значыць — быў паўналетнім. Застаецца адно — або сваякі адправілі яго ў навіцыят да полацкіх езуітаў, або ён сам вырашыў парваць з гэтым светам. Праўда, тут таксама ёсць шэраг “але”. Навошта трэба было ехаць у Полацк, за некалькі сотняў кіламетраў, калі побач былі калегіумы ў Наваградку, Нясвіжы ці нават Менску? Чаму для гэтага быў абраны горад, які ў той час быў базай для расійскага войска? Чаму літаральна адразу па прыездзе ў Полацк будучы “езуіт” ажаніўся? Такія нелагічныя паводзіны адкрываюць шырокае поля для канспіралагічных тэорый. Вось адна з іх.
У 1697 годзе на вакантны трон Рэчы Паспалітай ускараскаўся Аўгуст ІІ “Моцны”, прадстаўнік саксонскай дынастыі Вецінаў. Дапамагалі яму ў гэтым не толькі зацікаўленасць ў такім каралі з боку Масквы, але і ўмельствы трапна пацэліць і па качках, і па жаночых сэрцах. З яго прыходам наступіў пачатак канца дзяржавы. Вылузацца з-пад “апекі” Расійскай імперыі не ўдалося ні Сасу, ні яго наступнікам.
У Паўночнай вайне паміж Расіяй і Швецыяй Аўгуст ІІ падтрымаў першую. З 1704 года тэрыторыя ВКЛ у чарговы раз пераўтварылася ў месца высвятлення адносінаў паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі, і, як заўсёды, з самымі цяжкімі наступствамі. Менавіта тады быў дабіты шведамі Наваградскі замак, а Магілёў з шыкоўнай драўлянай забудовай цалкам спалены
расійскім войскам. Ян Лешчылоўскі нарадзіўся менавіта ў час Паўночнай вайны. Па сваіх жудасных выніках (страта да 1/3 насельніцтва, катастрафічныя разбурэнні, якія прынеслі ВКЛ войскі Расіі і Швецыі), гэта вайна хіба трохі саступала катастрафічнаму па наступствах для нас “патопу” (1654 — 1667).
Полацк ад пачатку вайны пераўтварылі ў вайсковую базу. Бываў там і Петр І, прычым адзначыўся не лепшым чынам. Спярша бойня манахаў-базыльянаў у Полацкай Сафіі (1705), а потым, у 1709 годзе, царква, зачыненая па яго загадзе і пераўтвораная ў парахавы склад, была ўзарваная.
Менавіта ў такі разгромлены горад і патрапіў Лешчылоўскі. Ці не выправіўся ён у Полацк, каб звесці рахункі з Пятром І? Тое, што рускі цар успрымаўся беларускай шляхтай як вораг Бацькаўшчыны, сумневаў не выклікае. Узгадаем, што замахі на манархаў адбываліся тады ва ўсім свеце, у тым ліку, і нашых землях. Таму згаданая версія не такая ўжо фантастычная. Праўда, ход далейшых падзей істотна падрывае яе падмуркі.

Як Усяслаў Чарадзей

Неўзабаве пасля шлюбу Ян Лешчылоўскі раптоўна вяртаецца на малую радзіму. Ізноў дамо слова ксяндзу Паніквіцкаму: “...забыўшы Страх Божы і прысягу, пры шлюбе выкананую, скрытна з Полацка да дзедзічнага фальварака свайго названага Мацюшыцы ў ваяводстве і парафіі Наваградскім выехаўшы…”
Што прымусіла хлопца кінуць жонку, якая была для яго выгоднай партыяй, чаму Усяслаў Чарадзей употайкі вяртаецца дамоў? Тут застаецца толькі перабіраць ружанец здагадак. Найбольш верагодна, што з Наваградчыны прыйшлі нейкія навіны, якія раз і назаўсёды перавярнулі жыццё Лешчылоўскага. Далейшыя падзеі мы аднаўляем на падставе ўсё таго ж акта судовага працэса.
Неўзабаве пасля вяртання Ян Лешчылоўскі ўступае ў другі шлюб з паннай, якая на той момант таксама была замужам! Такое і ў наш час не асабліва ўхваляецца, а ў тую эпоху за падобныя ўчынкі падсудным гарантаваўся смяротны прысуд. Самы час схапіцца за галаву ад шалёнага вадакрута падзей. Але гэта яшчэ не ўсё.

У папа Руцкага

Як напісана ў судовых паперах, 21 чэрвеня 1721 года ў царкве ў Руце Ян Лешчылоўскі афіцыйна пабраўся шлюбам з Фларыянай Пацэвіч з Дабрынскіх, змяніўшы пры гэтым веру на “рускую”. Неабазнаным у беларускай гісторыі польскім міцкевічазнаўцам прымроілася, што “руская” вера азначае “праваслаўная”. Так яны і падаюць у сваіх публікацыях.
Надышоў час выправіць хібу. У тыя часы, асабліва ў ВКЛ, “рускай верай” называлася грэка-каталіцкая. Узгадаем тытул аднаго са сваякоў Тадэвуша Рэйтана, першасвятара ўніяцкай царквы Рэчы Паспалітай Феліцыяна Філіпа Валадковіча — “Мітрапаліт Усёй Русі”.
Царкву ў Руце, ад якой і да Наваградка і да Мацюшыцаў Лешчылоўскага было якіх пару кіламетраў, пабудаваў у 1716 годзе мітрапаліт Леў Кішка. Дарэчы, апошні ўніяцкі мітрапаліт Феадосій Растоцкі набыў Руту ва ўласнасць. І яго пляменнік, Мятард Растоцкі, наваградскі суддзя, пасля смерці бацькі будучага паэта Мікалая Міцкевіча ўзяў апеку над яго сям’ёй. Тут, у Руце, у маёнтку Растоцкага Адам і яго браты правялі безліч часу.
Зміцер ЮРКЕВІЧ,
даследчык-архівіст

суббота, 17 февраля 2018 г.

Деревня Грушевка меняет формат

Деревня Грушевка меняет формат

Фестиваль "Рейтан" в последний раз пройдет под крышей "Даху"

Буквально накануне открытия организаторы фестиваля «Рейтан» узнали, что придется искать другое место для своего большого события. Ничего личного — в арт–пространстве по адресу, напечатанному на афишах, возникли технические проблемы. Тем не менее «Рейтан» состоится. Не сегодня, весной. Как и планировалось изначально, на трех больших сценах, с подарками всем гостям и участникам, будет шумным и резонансным. Слишком многих людей он объединил, стал уже не просто местом встречи, а точкой отсчета для десятков творческих проектов и реальных дел. Новые сцены должны найтись в самое ближайшее время, заверяет куратор фестиваля Змитер Юркевич. Но уточняет, что это будет последний фестиваль. Последний под крышей «Даху».

Так усадьба Рейтанов выглядит сегодня

  Следующий «Рейтан» пройдет уже сам по себе, станет отдельным художественно–историческим форумом. «Дах» будет возвращаться к экспериментальному искусству, с которого начинался еще в берлинском «Тахелесе». А усадебно–парковый комплекс Рейтанов в Грушевке обещает стать серьезным конкурентом музейной резиденции Радзивиллов в Несвиже.

До 2011 года Алесь Родин и Змитер Юркевич приезжали в Минск скорее как гости, привозили сюда из Берлина свободолюбие легендарного кунстхауса, устраивая большую движуху вместе с близкими по духу художниками, музыкантами, литераторами и другими создателями свежих образов и идей. И возвращались обратно в «Тахелес» с обещанием провести новый «Дах», еще альтернативнее предыдущего. Пока на их вполне наезженной дороге не появилась полуразрушенная усадьба в Ляховичском районе, которую они решили спасти. Не ради материальной выгоды или каких–то бонусов. Для себя и всех, кто родился тут, в Беларуси.
Усадьба Рейтанов в Грушевке. Рисунок Наполеона Орды

Связь крови и времен

Как доехать до Грушевки, сегодня знают далеко не одни лишь аборигены. Фестивали, пленэры, научные конференции и субботники, которые проводит здесь «Арт–суполка iмя Тадэвуша Рэйтана», с каждым годом собирают все больше гостей. И новый «Рейтан», хотя еще хранит память про «Дах» на своих афишах, уже насквозь пропитан атмосферой Грушевки. С ее стародавними танцами и играми, рыцарскими поединками, с лирой Алеся Лося и батлейкой от литературного музея Максима Богдановича. На трех фестивальных сценах будет все. От уже известного публике графического арт–проекта Родина и
Служба песни и танца
ЧИТАЙТЕ ТАКЖЕ
Юркевича и грандиозной работы творческой группы «Неоновая голова» с посвящением Рейтану, которую в разобранном виде привезут из Бреста, до уникальной черной керамики, возрожденной по древним технологиям. От концертов, перформансов и мастер–классов до настольных игр вроде «Полесских археологов».

Такой художественно–исторический фестиваль, рассуждает один из учредителей «Арт–суполкi Рэйтана» Змитер Юркевич, формат не только новый, но и очень перспективный. И тут же для наглядности рисует в своем блокноте родословную героя, в 1773 году оценившего независимость родины выше собственной жизни. Слова «сенсация» Змитер избегает, однако документы, которые удалось найти в архивах, убедительно подтверждают, что под крышей этого феста может развернуться куда более значительный проект с гораздо большим числом исторических имен и событий. Оказывается, Тадеуш Костюшко Тадеушу Рейтану приходился троюродным братом, Игнат Домейко может считаться племянником обоим, а на одной из ветвей их родословного древа значится имя Адама Мицкевича.

Змитер Юркевич

Архивные планы и перспективы

Недавно Юркевич опубликовал результаты своих архивных исследований, опровергающих миф о самоубийстве Тадеуша Рейтана. Чуть раньше ему удалось доказать, что истинная дата рождения героя на полтора года расходится с общепринятой. Сейчас каждая из таких публикаций вызывает жаркие обсуждения, имя Рейтана на слуху, хотя еще каких–то 5 лет назад, вспоминает Змитер, оно было почти забытым. А теперь Евросоюз выделяет Ляховичскому райисполкому деньги на восстановление той самой усадьбы в Грушевке, которая еще недавно выставлялась на продажу. И на родовом погребении Рейтанов скоро появятся две мемориальные плиты, созданные вовсе не по инициативе именного арт–сообщества (хотя, конечно, и не без участия). Вот она — сила искусства! В ближайшие два года будут проведены фасадный ремонт грушевской усадьбы и консервация часовни. Со временем, как надеются художники и местные власти, здесь возникнет музей Тадеуша Рейтана. В одном из зданий вполне можно было бы сделать гостиницу. А в леднике — кафе.
— Кстати, есть еще одна идея, — размышляет Змитер Юркевич. — Прекрасно сохранилось каменное здание спиртохранилища за усадьбой. Кафе можно сделать и там. Вместе с музеем движения за трезвость, которое мощно развернулось на наших землях в середине XIX столетия. Ну это отдельная и очень интересная тема. Раньше считалось, что все началось с Литвы, а в действительности — на Пружанщине. Царским властям, получавшим немалый доход от торговли алкоголем, движение было невыгодно, и с его активистами расправились почти так же жестоко, как и с повстанцами.

Архивных документов, касающихся рода Рейтанов и Грушевки, за эти годы у него накопилось немало. ОАО «Брестреставрация», которое будет заниматься восстановлением родового имения Тадеуша Рейтана, уже приступило к изучению некоторых из старинных планов, сохранивших исторический облик усадебной территории. Активисты арт–сообщества Рейтана предлагают возродить при музее конюшню, парк, сделать Грушевку местом, популярным у художников и туристов, музыкантов и серьезных ученых. Не сомневаясь, что через несколько не очень долгих лет так и будет. Для Ляховичского райисполкома сейчас это одно из важнейших дел. Вот только успеют ли спасти все, что может исчезнуть быстрее, чем появится возможность восстановления?

Ян Матейко. «Тадеуш Рейтан на варшавском сойме 1773 года»

Сорная трава быстро растет

Три года назад ураганом здесь снесло крышу гумна, которое еще до недавнего времени использовалось по назначению, несмотря на свою архитектурную уникальность. Гумну не меньше 130 лет, похожих строений не сохранилось больше нигде в Беларуси. Размер этого целиком деревянного сооружения примерно в половину футбольного поля, здесь вполне хватило бы места и для музея старинной сельхозтехники, и для семинаров с театральными представлениями. Но без крыши оно стремительно разрушается. И пока все, что могут сделать люди, прикипевшие к этому месту, — пропалывать траву, которой зарастают старинные стены. «Мураванку» Тадеуша Рейтана, где, по легенде, он провел свои последние годы, им удалось сберечь до реставрации. Несколько лет с помощью сельсовета и райисполкома волонтеры проводили «летники» и ремонтировали крыши других объектов. Но к гумну без специальной техники им не подобраться. Да и с материалами проблема. И дорога от Ляховичей до Грушевки пока такова, что примириться с ней можно лишь по большой любви к родной истории и искусству. Впрочем, уже по весне здесь снова будет многолюдно. И наверняка кто–то приедет впервые.

cultura@sb.by
Заметили ошибку? Пожалуйста, выделите её и нажмите Ctrl+Enter