четверг, 21 февраля 2019 г.

“Злачынства і пакаранне” літвіна. Частка ІІ

“Злачынства і пакаранне” літвіна

№ 7 (1394) 16.02.2019 - 23.02.2019 г
Частка ІІ. З шабляй у руках

/i/content/pi/cult/732/15921/24.JPGПадскарбі Трыбунала

У тым самым 1759 годзе Міхала Валадковіча абіраюць дэпутатам Галоўнага Трыбунала ВКЛ ад Наваградскага ваяводства.
Разам з тым, ён атрымлівае і далёка нешараговую пасаду трыбунальскага падскарбія — чалавека, які адказваў за фінансы. Але прадстаўнікі радзівілаўскай партыі ў Трыбунале апынуліся ў меншасці. Таму на прыхільныя для сябе судовыя выракі ёй разлічваць не выпадала.
Адной са справаў, якую разглядаў Трыбунал, быў зацяжны канфлікт Юзафа Валадковіча з пакрыўджаным Яцынічам. Саму ідэю выступіць на Трыбунале супраць Валадковіча Яцынічу мог падказаць будучы падканцлер ВКЛ Антоні Пшаздзецкі, які здавён меў ад гэтага роду непрыемнасці. Праўда гэта ці выдумка тых, хто пазней спрабаваў знайсці нейкую логіку ў падзеях 1760 года, таксама невядома.
Найбольш падрабязна гісторыя Міхала Валадковіча апісаная гісторыкам з наваградскімі каранямі Эдвардам Катлубаем. У 1857 годзе ў Вільні выйшла ягоная праца “Нясвіжская галерэя партрэтаў Радзівілаў”. Заснаваная на архіве магнатаў, яна згадвае вельмі шмат дэталяў, якія не прывёў нават радзівілаўскі агент Марцін Матушэвіч. А менавіта яго дыярыуш стаў для большасці пісьменнікаў асноўнай крыніцай, з якой яны чэрпалі натхненне, апісваючы гэтыя падзеі.

Свавольства як лад жыцця

Як вядома, нормай паводзінаў сапраўднага шляхціца ў тыя часы, была ўмоўная формула “чым горш, тым лепш” (або “баяцца — значыць паважаюць”). Яшчэ трэба было зрабіць выбар, з кім з “моцных гэтага свету” ў ВКЛ ты звяжаш сваё жыццё. Здрада патрону магла мець вельмі цяжкія наступствы. Застацца “незалежным назіральнікам” у бесперапыннай грамадзянскай вайне было немагчыма. Нават сяляне апынуліся ўцягнутымі ў канфлікт. Магчыма, яго водгулле засталося і да нашага часу, стаўшы прычынай варажнечы паміж асобнымі вёскамі, якая часам яшчэ сустракаецца. Сур’ёзны і абгрунтаваны прысуд таму змрочнаму часу анархіі змясціў у сваім нарысе звычаяў шляхты ў Польшчы і Літве (1898) гісторык з Меншчыны Аляксандр Ельскі.
Вось і Міхал Валадковіч мусіў апраўдваць высокі давер Пане Каханку.
Абраны дэпутатам, ён яшчэ падчас Віленскай кадэцыі трыбунала, якая распачалася ў 1759 годзе, адзначыўся рознымі эксцэсамі. Фактычна, сваімі справамі ён не займаўся, увесь час сноўдаючыся з сябрамі па віленскіх вуліцах, не даючы спакою месцічам. Праўда, сыйшло яму тое з рук.
У пачатку лютага Трыбунал распачаў сваю працу ў Менску. Яго маршалак Міхал Сапега, нібыта маючы хатні клопат (!), перадаў маршальскае жазло віцэ-маршалку Міхалу Марыконе, а сам выехаў у свой маёнтак.
Апынуўшыся ў родным Менску, Валадковіч, які і так пачуваўся гэткім рыцарам без страху і дакору, бо заўсёды меў падтрымку сына самага ўплывовага магната, цалкам адключыў тармазы. Маючы да Марыконе справядлівую антыпатыю як да прадстаўніка варожага лагеру Чартарыскіх, а таксама як да “замежніка” — віцэ-маршалак меў карані ў сонечнай Італіі, а Валадковічы былі соллю зямлі беларускай — малады падскарбі даў волю пачуццям.
1 лютага ў сядзібе Валадковічаў (верагодна, на месцы сённяшняга Палаца Рэспублікі) быў наладжаны шыкоўны абед для запрошаных трыбунальскіх калегаў. Кажуць, што такім чынам Міхал хацеў схіліць шалі поспеху ў вырашэнні братавай справы. Калегі ад’ехалі на пасяджэнне, а Валадковіч з бліжэйшымі сябрамі працягнуў баляванне. У зале Трыбунала ён з’явіўся толькі надвячоркам, узмоцнены віном і ў аж занадта добрым настроі.
Наконт таго, дзе маглі адбывацца пасяджэнні Трыбунала, існуе некалькі версій. Адна з іх кажа пра палац, які неўзабаве будзе прыналежыць Пшаздзецкім (цяпер там галерэя Леаніда Шчамялёва), другая — пра будынак менскага гродскага суда на старым замку.
Выхапіўшы шаблю, Валадковіч падскочыў да месца маршалка, дзе сядзелі дэпутаты троцкі Францішак Рамановіч і віленскі Міхал Шумскі. Але ўбачыўшы, што Марыконе там няма, адправіўся яго шукаць і знайшоў пры канцылярскім стале. Затым пачаў патрабаваць, каб той даў загад музыкам трыбунальскай варты прыйсці і ажывіць перапынак у справаводстве гукамі бубнаў і флейтаў. Такое раней здаралася. Але Марыконе не звярнуў увагі на патрабаванні Валадковіча ды яшчэ дадаў, што гэта “гультайскі звычай”. Валадковіч, убачыўшы, што віцэ-маршалак гуляў у пярэрве ў карты на грошы, слушна заўважыў, што “гульня ў карты — шулерская справа”. Пасля чаго з усяго маху трэснуў па стале шабляй, якая апусцілася зусім блізка ад рукі Марыконе. Апошні падхапіўся і спехам адскочыў у бок, падумаўшы, што калі не раздражняць шаленца, той хутка супакоіцца.
Але дух Бахуса і Шалу патрабаваў выйсця. Валадковіч схапіў абрус, якім быў накрыты стол, змахнуў яго разам з грашыма і картамі, а потым накінуў на Марыконе і падрыхтаваўся да нападу на бяззбройнага маршалка. Гэта ўбачыў лідскі дэпутат Юзаф Длускі і паспеў схапіць Валадковіча за кунтуш, выпадкова атрымаўшы пры гэтым шабляй па руцэ. Адносна таго, наколькі сур’ёзнай была атрыманая рана, версіі даследчыкаў
разыходзяцца. Катлубай пісаў пра “да косці”, а а Матушэвіч сцвярджаў, што тая драпіна загаілася ўжо праз суткі.
Длускі кінуўся наўцёкі, бо таксама не меў зброі. Загнаны Валадковічам у кут, ён бы, пэўна, страціў жыццё, калі б на гэты раз у бойку не рынуўся сам Марыконе. Выкруціўшы руку Валадковічу, ён выбіў шаблю, якую падабраў Тадэвуш Рэйтан — ён знаходзіўся побач. Абяззброены, Валадковіч вокамгненна супакоіўся. Але калі Длускі пачаў жаліцца на рану, Міхала зноў ахапіў шал і ён, аблаяўшы таго апошнімі словамі, даў яму ў твар кулаком.
Магчыма, такія паводзіны былі абумоўленыя яшчэ і тым, што дэкрэт у справе брата быў разгледжаны зусім не на карысць Юзафа. Цяпер яму належала выплаціць Яцынічу 2000 коп грошаў (4000 злотых), ды яшчэ адсядзець год і шэсць тыдняў, прычым гэтым разам у сапраўднай вязніцы.
Неўзабаве ў зале зноў пачалася сварка. На гэты раз Валадковіч стаў гасіць свечкі. Іх запальвалі, а ён працягваў секчы кноты. Нарэшце, Марыконе зачытаў дэкрэт. Тады Міхал страшэнна аблаяў сваіх калегаў, а тыя спехам, ад граху падалей, пакінулі залу і раз’ехаліся.
На гэтым справа не скончылася. Хмель штурхаў героя вечарыны на працяг подзвігаў. Трыбунальскім музыкам, якія сядзелі на гаўптвахце, ён загадаў ісці за сабой. Крочачы па цэнтры Менску, Валадковіч
заўважыў дамініканаў, якія рухаліся з насілкамі па памерлага. Разагнаў іх, завалодаў насілкамі і пад жалобныя гукі музычных інструментаў выправіўся ў турнэ па кватэрах, дзе жылі дэпутаты Трыбунала. Нікога не заспеўшы ні там, ні на кватэры маршалка Сапегі (дзе ён паразганяў дваровых людзей), Валадковіч з насілкамі з’явіўся на кватэры трыбунальскага пісара Антонія Паца. Уварваўшыся на вячэру з шабляй, убачыў Марыконе ды ізноў нарабіў вэрхалу. Пасля чаго, зняможаны, паваліўся на падлогу і ў непрытомнасці быў дастаўлены ў сваю сядзібу.

Нечаканы працяг

Трохі ачомаўшыся на раніцу, Міхал схапіўся за хворую галаву — і вывесіў белы сцяг. А тут акурат Пац запрасіў на сваю кватэру Марыконе і Длускага з аднаго боку, і Валадковіча з другога, паспрабаваўшы іх прымірыць. І, нібыта, гэта яму ўдалося. Ва ўсялякім выпадку, вонкава так і выглядала. Але надта разумныя і моцныя гульцы стаялі за спінамі пацярпелых. Ніхто з іх не хацеў марнаваць такі выдатны шанец разабрацца з ненавіснымі Валадковічамі і накаўтам зваліць Радзівілаў.
Таму пакуль падскарбій належным чынам выконваў свой трыбунальскі абавязак, за яго спіной закруцілася сапраўдная змова. На бяду Міхала, браты і ўплывовыя сваякі ў Менску на той час адсутнічалі. Таму Марыконе пайшоў ва-банк.
Лісты, у якіх апісваліся злачынствы Валадковіча, ляцелі ва ўсе бакі. У кожным з іх яго свавольствы павялічваліся ў маштабах. Вось ужо не толькі Длускі пацярпеў, але яшчэ і пара дэпутатаў, а таксама і мэбля. Вось шабляй было рассечанае маршальскае жазло і нават крыж, які стаяў на стале. Праўда, у адных “крыніцах” сцвярджаецца, што Валадковіч шабляй ударыў побач з ім, у другіх — што меў толькі намер знішчыць святыню, а ў трэціх — што ў паўзмроку адсек невялічкі кавалак крыжа. Але агулам на выхадзе атрымлівалася даволі сур’ёзная карціна.
Апісанні злочынаў буякі атрымалі пры каралеўскім двары. Даведаўся пра іх Міхал Сапега, а таксама Чартарыскія і Пшаздзецкія. Вядома, патрапіў такі ліст і да віленскага ваяводы Міхала Радзівіла. У ім Марыконе пытаў, як належыць пакараць Валадковіча. Але думка давесці ўсё да смяротнага выраку за зневажэнне каралеўскага гонару і збройны напад ужо выкрышталізавалася ў штабе змоўшчыкаў.
Аўтарам плана некаторыя лічаць графа Пшаздзецкага — уладальніка Заслаў’я і патрона Казіміра Дамейкі, дзеда Ігната. Пагатоў, графу не раз даводзілася ратавацца з Менску ўцёкамі, калі браты Валадковічы ды іх сваякі выходзілі на “вайскова-палітычны рынг”. Ну, а тое, што Марыконе смела пайшоў у наступ і ў далейшым карыстаўся поўнай падтрымкай Чартарыйскіх, падказвае, хто стаяў на вяршыні піраміды.
Для Радзівілаў і іх прыхільнікаў справа разгортвалася самым горшым чынам. З аднаго боку, Валадковіч быў “іх чалавекам”, і яны былі абавязаны бараніць яго любым чынам. Але з-за таго, што яго свавольства ўдалося падаць як нечуванае злачынства, у якім нібыта пацярпеў гонар караля, без пакарання яно застацца не магло. Тым болей, такая выхадка шляхціца магла даць добры прыклад астатнім, падахвоціўшы іх нападаць на найвышэйшую судовую ўстанову ВКЛ, калі таго пажадаецца.
Таму Міхал Радзівіл адказаў, што суд сам мае паўнамоцтвы вырашыць, як пакараць Валадковіча. Ад удзелу ў справе магнат абстрагаваўся, адчуваючы, што мэты яе значна больш амбітныя, чым проста пакаранне злачынцы. Але ніхто не думаў, што справа вырашыцца так, як таго хацеў Марыконе.
У ноч з 12 на 13 лютага ў памяшканні менскай гаўптвахты прагучаў залп, які абарваў жыццё Міхала Валадковіча.
Зміцер ЮРКЕВІЧ,
гісторык-архівіст

“Злачынства і пакаранне” літвіна . Частка І

Прапануем увазе чытачоў блога першую частку гісторыі дзядзькі Тадэвуша Рэйтана -  Міхала Валадковіча. Які быў растраляны ў Менску ў ноч з 12 на 13 лютага 1760 па несправядлівым прысудзе Галоўнага Трыбунала ВКЛ. 




“Злачынства і пакаранне” літвіна

№ 6 (1393) 09.02.2019 - 15.02.2019 г
Частка І. Іх норавы
Гісторыя, якую мы распавядзем, пачалася 1 лютага 1760 года ў Менску, які ў тыя часы быў “сталіцай” ваяводства. Фіналам стаў расстрэл па прысудзе Галоўнага Трыбунала ВКЛ падскарбія таго ж Трыбунала Міхала Валадковіча, якому было на той момант усяго 25. Рэха растрэльнага залпу, якое пралунала над Менскам у марозную ноч з 12 на 13 лютага, скаланула ўсю “Літву” і ледзь не прывяло да грамадзянскай вайны. Тое, што пачалося як фарс, завяршылася трагедыяй.

/i/content/pi/cult/731/15902/page-15-600.jpgІ невыпадкова, што ці не ўсе пісьменнікі таго часу, карані якіх — у беларускай зямлі, не абыходзілі ўвагай гэтае здарэнне. Сярод тых, хто “пацешылі” мэтавую аўдыторыю той ці іншай яго версіяй — Марцін Матушэвіч, Станіслаў
Рэйтан і Генрык Жавускі (далёкія сваякі Валадковіча), Эдвард Катлубай, Ігнацы Ходзька, Уладыслаў Сыракомля, Каэтан Крашэўскі... А ўжо ў наш час беларускі гісторык Андрэй Мацук апублікаваў сваё даследаванне “Права і справа смяротнага пакарання Міхала Валадковіча ў 1760 г.”, паказаўшы, як працаваў складаны механізм беларускай палітыкі ХVIII стагоддзя. Новыя і цікавыя дакументы, датычныя гэтай справы, удалося знайсці і нам. Склаўшы разам досвед папярэднікаў і свой ўласны даробак, паспрабуем прадставіць чытачу “3D-гісторыю” — хаця, шчыра кажучы, гукі стрэлаў і вібрацыі конскага тупату, гучныя “Віваты!” і водар “дыму Айчыны” ў якасці дапаўнення былі б больш чым дарэчы.

Міхал з роду Валадковічаў гербу “Радван”

Стары беларускі шляхецкі род Валадковічаў мае
даўнюю гісторыю — з канца XV стагодзя. Багата звестак аб ім можна знайсці ў працах гісторыка Фёдара Чарняўскага, выдатнага знаўцы гэтага роду. Мы ж сканцэнтруем увагу на прамых продках Міхала.
Пасля страшнай вайны сярэдзіны XVII стагоддзя Валадковічы занялі даволі сур’ёзныя пазіцыі ў Менскім ваяводстве. Дзядулем Міхала быў менскі стольнік Дамінік Валадковіч. Адзін з дзядзькоў — знакаміты першасвятар уніяцкай царквы Рэчы Паспалітай Феліцыян-Піліп. Кар’ера бацькі Міхала Лявона як менскага ўрадніка таксама склалася даволі паспяхова, але значнай ролі ў палітычным жыцці ВКЛ ён не адыграў. У шлюбе з Канстанцыяй з Цэханавецкіх у яго нарадзілася трое сыноў і дачка Тарэза. Дарэчы, у 1739 годзе ў менскім касцёле Найсвяцейшай Панны Марыі яна пабралася шлюбам з гусарскім харужым і наваградскім стражнікам Дамінікам Рэйтанам. А праз год у іх з’явіўся першынец Тадэвуш, у будучыні — наш нацыянальны герой! Менавіта праз Валадковічаў парадніліся роды Рэйтанаў, Касцюшкаў, Дамейкаў.
Міхал, наймалодшы з дзяцей Лявона, нарадзіўся ў 1735 годзе. Паколькі Валадковічы належалі да прыхільнікаў нясвіжскай галіны Радзівілаў, то і самому Міхалу, і ягонаму брату Юзафу было наканавана пераняць ад бацькі рэй у радзівілаўскай партыі Менскага ваяводства. Як сведчаць паданні, Міхал з дзіцячых гадоў быў сябрам Караля Станіслава “Пане Каханку”, старэйшага за яго ўсяго на год. І, паводле чутак, адзінае, пра што шкадаваў Каханку на схіле жыцця, была трагічная смерць лепшага сябра Міхала і падзел краіны ў 1772 годзе.

Узоры “шляхецкай рамантыкі”

Але такое сяброўства вымагала і адпаведных паводзінаў. Бо, як вядома, Радзівіл і сам не быў анёлам, і таварышы, падабраныя ў княскі почат, мусілі трымаць “высокую планку даверу”. То бок, быць годнымі ўдзельнікамі любых, нават самых шалёных выхадак маладога князя. Таму імёны Міхала і Юзафа Валадковічаў на Меншчыне грымелі. Асабліва сярод апанентаў Радзівілаў.
Пралогам да трагедыі 1760 года паслужыла старая варажнеча паміж двума магнацкімі кланамі — Радзівілаў і Чартарыскіх (г.зв. “Фаміліі”), якія карысталіся падтрымкай “масквы”. Як піша гісторык Андрэй Мацук, новы віток супрацьстаяння паміж магнацкімі групоўкамі распачаўся ў 1755 годзе. І, вядома, не без дай-прычыны.
Як заўсёды, падставай паслужыла барацьба за ўплыў у дзяржаве — за пасады, уладу і вялікія грошы. Пры двары караля Аўгуста ІІІ клан Чартарыскіх пачаў губляць пазіцыі, але здавацца не збіраўся. Цяпер цяжка сказаць дакладна, што ў гэтай “вайне” было на карысць дзяржавы. А вайна была архіскладаная. Чытаючы, як інтрыгавала наша шляхта і магнаты, змагаючыся за “прамень сонца” на сваім твары пад пахмурным беларускім небам, разумееш, што жарсці былі не менш палкія, чым у якіх французаў часоў Рышэлье. Праўда, не знайшлося пакуль свайго Дзюма, які б па-майстэрску вымаляваў мясцовых “трох мушкецёраў”.
Адной з першых ахвяраў 1755 года ледзь не стаў “радзівільчык” Юзаф Валадковіч. Будучы дэпутатам Трыбунала, які адбываўся ў Вільні, ён патрапіў у пастку, падрыхтаваную паплечнікамі Чартарыскіх. Нейкі Францкевіч, пінскі гродскі падстараста, зазваў яго ў палац Флемінгаў, дзе кватэраваў. Там на Валадковіча накінулася зграя шляхцюкоў з шаблямі. Выратавала яго ад немінучай смерці толькі фізічная моц (як ва ўсіх Валадковічаў), выдатнае валоданне халоднай зброяй і своечасова прамоўленая кімсьці фраза, што на дапамогу ўжо ляціць Пане Каханку.
Рубака атрымаў 26 ранаў, але выжыў. Тым шляхцюкам, якія ў 1756 годзе прадстаўлялі на менскім сойміку варожую Радзівілам партыю, пашанцавала куды меней — некалькі з іх загінула ў сечы ад рук братоў Валадковічаў і іх сяброў. Быў сярод іх і Багушэвіч, бацька Станіслава, які ў 1773 годзе стане поплеч з Тадэвушам Рэйтанам і Самуэлям Корсакам.
Думаецца, пара такіх эпізодаў (а было іх значна болей і больш крывавых), з’яўляюцца неблагой ілюстрацыяй “шляхецкай рамантыкі” таго часу. Таму ўсё, што адбылося праз чатыры гады з Міхалам Валадковічам — толькі працяг супрацьстаяння, ці нават яго кульмінацыя.

Маральная сатысфакцыя

Незадоўга да Трыбунала 1760 года краснасельскі стараста Юзаф Валадковіч стаў фігурантам крымінальнай справы. Меў ён суседа, старога шляхціца Яцыніча, які валодаў з даўніх часоў невялічкім фальваркам на беразе возера. Надумаўшы далучыць той фальварак да сваіх немалых уладанняў, Валадковіч прапанаваў Яцынічу прадаць яго. Але той адмовіўся. З гэтай хвіліны не меў ён спакою ні днём, ні ўначы, бо помслівы сусед шкодзіў яму чым мог.
Даведзены да адчаю, Яцыніч вырашыў атрымаць хоць маральную сатысфакцыю. Ён загадаў сваім прыгонным апрануць куль саломы ў кунтуш, раскласці на беразе возера і як след адлупцаваць. Пан пытаў у сялянаў: “Каго тут б’яце?” — “Пана Валадковіча”, — адказвалі яны. “За што?” — “Бо нам шкодзіць, б’е, рабуе і быдла забірае.” — “То біце ж добра, каб розуму набраўся”.
Калі Валадковіч даведаўся пра забавы старога шляхціца, то прыдумаў свой адказ — у духу жартаў Пане Каханку. Нібыта зразумеўшы, што “шкодзіць грэх”, Юзаф стаў паводзіць сябе з Яцынічам падкрэслена ветліва — і такім чынам цалкам пераканаў яго, што цяпер яны зажывуць як раней, па-добрасуседску. Яцыніч клюнуў на прынаду і нават пагадзіўся нанесці візіт Валадковічу.
І вось, пасля сытнага абеду Юзаф прыпёр яго “да сцяны”, і той прызнаўся ў сваіх жартах. Тады Валадковіч загадаў сваім людзям расцягнуць на беразе возера Яцыніча і адмераць яму сто бізуноў. Прычым стоячы побач, ён пытаў “ А каго тут б’яце?”— “Ё то, пане, куль саломы.” — “А, ну то малаціце добра”, — заахвочваў сваіх людзей Валадковіч.
Завершылася гэтая справа тым, што пакрыўджаны Яцыніч занёс скаргу на Валадковіча ў менскі гродскі суд. Асудзілі Юзафа на шэсць тыдняў цывільнай вежы (якія Валадковіч спадзяваўся адсядзець у айцоў бернардынаў, і разам з імі добра пабаляваць) і штрафу 200 коп грошаў (400 злотых, не вельмі вялікая сума для заможнага шляхціца).
Такі прысуд буяка сустрэў са смехам. Але Яцыніч пайшоў далей і апеляваў да Галоўнага Трыбунала ВКЛ. Магчыма, за такім рашэннем стаялі людзі з клана Чартарыскіх, якія пажадалі скарыстаць неблагі шанец прыціснуць, нарэшце,
няўлоўнага Валадковіча. А паколькі ў Трыбунале 1760 года мусіла весці рэй Фамілія, то ажыццявіць такі намер было нескладана.
Зрэшты, вернемся пакуль да Міхала Валадковіча, каб паказаць, што і ён быў годным сваёй славы “вялікага шаленца”.

Прароцтва дамініканіна

Як пісаў Каэтан Крашэўскі, Міхал Валадковіч быў “надзвычайнай сілы і бясстрашных паводзінаў”, і ў рыцарскім чыне не меў ён роўных. Ды, на бяду для яго, час быў мірны, таму шалёная фантазія шукала выхаду пры кожнай аказіі. Зацяты паляўнічы, хадзіў ён на мядзведзя з адным толькі вошчапам (дзідай).
Кажуць, па натуры Міхал быў даволі добрым і шчырым чалавекам. Але пад уплывам віна пераўтвараўся ў бязмежнага свавольніка. А паколькі нападпітку быў ён амаль заўсёды...
Здарылася ў 1759 годзе з ім такая гісторыя. У тыя часы ў Менску з’явіўся вядомы ксёндз-дамініканін Аблачынскі. Аднойчы ў сваім казанні ў фарным касцёле (а яны збіралі нямала слухачоў) ён абрынуўся з жорсткай крытыкай цягі да алкаголю. Развагі пра тое, што віно даводзіць чалавека не толькі да страты розуму, але і да розных злачынстваў, падмацоўваліся прыкладамі — нібыта абстрактнымі. Але прысутным яны падаваліся пералікам таго, што пастаянна чыніў на менскіх вуліцах Валадковіч.
І раптам праз расчыненыя дзьверы касцёла пачуліся гукі нейкай дзіўнай музыкі. Слухачы з цікаўнасцю туды пасунуліся. Калі Аблачынскі застаўся ў прысутнасці хіба толькі служак і невялічкай грамады пачцівай шляхты, ён вырашыў разабрацца, што адцягнула ўвагу паствы.
Карціна, якую ўбачыў ксёндз, вельмі яго здзівіла. На бочцы мёду, якая стаяла на возе, сядзеў Валадковіч. Перад ім пад гукі бубнаў і дудак танчылі два мядзведзі, малпа і цыганы. Сябры Валадковіча і самі частаваліся, і частавалі ўсіх ахвочых раздзяліць з імі забаву.
Аблачынскі, не марудзячы, абрынуў на хлопца такую хвалю праклёнаў, што, падавалася, зараз нябёсы не вытрымаюць. Паства кінулася назад у касцёл, а ксёндз папярэдзіў свавольніка: “ Прыйдзе і на цябе Божай кары час! І ты, які сёння для блюзнерскай забавы адвабіў людзей ад прытулку Боскага, памятай! Каб сам не стаў для тых людзей прадметам страшнага відовішча!”
Ці прамаўляў гэта насамрэч Аблачынскі — або, як і многія падобныя “прароцтвы”, тыя словы прагучалі ўжо постфактум, ніхто цяпер не адкажа.
Зміцер ЮРКЕВІЧ, гісторык-архівіст

понедельник, 28 января 2019 г.

Два Яны, два Чачоты

Два Яны, два Чачоты

№ 4 (1391) 26.01.2019 - 01.02.2019 г
Праз два гады будзе адзначацца 225-я гадавіна “бацькі беларускай этнаграфіі”. Менавіта такую — і, як мне падаецца, трапную —характарыстыку далі літаратуразнаўцы Яну Чачоту. Між тым, у нешматлікіх прысвечаных яму публікацыях беларускіх і польскіх даследчыкаў можна сустрэць настолькі супярэчлівыя звесткі, што сам Шэрлак Холмс мусіў бы выпаліць не адну файку табакі, калі б ён пагадзіўся ўзяцца за даследаванне гэтай справы.

/i/content/pi/cult/729/15863/23.JPGПачну з невялічкага лірычнага адступлення. Апошнія і наступныя гады неверагодна багатыя на выбітныя даты. Мяркуйце самі. Не паспеў прамінуць пазалеташні юбілей геолага Ігната Дамейкі (215 гадоў), як распачалася падрыхтоўка да святкавання ўгодкаў
Адама Міцкевіча (220 гадоў). Толькі сціхлі іх апошнія хвалі, як надышла чарга Станіслава Манюшкі (200 гадоў). У наступным 2020 годзе маем юбілейную дату нашага нацыянальнага героя Тадэвуша Рэйтана (280 гадоў). А там, уласна, і чарга двух сяброў — Яна Чачота і Тамаша Зана.
Забыўся яшчэ згадаць пра юбілей нашага класіка Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (210 гадоў). На жаль, прайшоў ён даволі сціпла — калі не лічыць з’яўлення шыкоўнай кнігі гісторыка-архівіста Змітра Дразда “Таямніцы Дуніна-Марцінкевіча” (2018). І гэта папраўдзе смутны знак. Таму, пакуль ёсць час, варта было б добра падрыхтавацца, каб належна ўшанаваць памяць годных сыноў Беларусі. Якім чынам? Праз кнігі, фэсты, вечарыны, фільмы, выставы.
Але паколькі “спачатку было слова”, у аснове ўсяго гэтага павінны быць навуковыя даследаванні, якія б адсунулі ўбок шматлікія міфы, шчодра рассыпаныя па жыццяпісах герояў. Пра адзін з іх я і хацеў бы зараз распавесці.

Пакаранне і выкладанне

У 1824 годзе адбыўся гучны палітычны працэс над беларускай моладдзю. Царскія жандары высачылі студэнтаў Віленскага ўніверсітэта і навучэнцаў гімназіі ў Свіслачы, якія ад 1816 года стваралі розныя патаемныя таварыствы. Трое галоўных філаматаў — Зан, Чачот і Сузін — падчас допытаў узялі ўсю адказнасць на сябе, выгароджваючы астатніх “змоўшчыкаў”. Пішучы пра меры іх пакарання, даследчыкі прыводзяць наступныя звесткі. У кастрычніку 1824 года, пасля гадавога затачэння, згодна з “высочайшей волей” расійскага цара Аляксандра І, гэтую тройцу выслалі ў расійскую глухмень. Тамаш Зан атрымаў год фартэцыі ў Арэнбургу і дзесяць гадоў ссылкі. Ян Чачот і Адам Сузін былі пакараны шасцю месяцамі фартэцыі ў Кізіле і дзесяццю гадамі ссылкі.
То бок, гэта суворая праўда жыцця і дакладны факт іх біяграфіі, які няцяжка праверыць. Але пры гэтым у некаторых беларускіх і польскіх публікацыях, пераважна папулярнага характару, можна сустрэць звесткі пра тое, нібы “знакаміты фалькларыст Ян Чачот” выкладаў у 1825 годзе ў Свіслацкай гімназіі геаграфію і гісторыю. Згадка аб гэтым ёсць і на сайце Свіслацкага раёна.
Таму ўзнікае пытанне: як ён мог адначасова адбываць пакаранне ў задушлівых казематах Кізіла, што далёка на поўдні Расіі, і ў той самы час выкладаць навукі ў Свіслачы, на захадзе Беларусі?
Удалося выявіць крыніцу, з якой дапытлівыя чачотазнаўцы ўзялі звесткі пра свіслацкага Яна Чачота. Гэта трохтомнік Uniwersytet Wilenski. 1579 — 1831 (1899 — 1901), які выдаў у Кракаве Юзаф Бялінскі. У трэцім томе аўтар датуе высылку Яна Чачота 1823 годам, прычым “скіроўвае” яго ў Арэнбург, а не ў Кізіл. І дадае, што паводле Kalendarzyka politycznego на 1825 год, “выкладчыкам гісторыі і геаграфіі ў гімназіі з’яўляецца Ян Чачот, канд.філас. Відавочна, у тым апошнім выпадку ёсць памылка; цяжка дапусціць існаванне двух Янаў Чачотаў канд. філас. у адзін час”.
/i/content/pi/cult/729/15863/24.JPGБялінскі не стаў праводзіць дадатковага расследавання, і толькі ў 1977 годзе ў адной польскай публікацыі пра вучняў свіслацкай гімназіі прагучаў адказ на пытанне. Аказваецца, другі Ян Чачот сапраўды існаваў і сапраўды, відаць, выкладаў геаграфію ў гімназіі, займаючы больш за год пасаду намесніка яе дырэктара. У той самы час, як “наш” Ян Чачот “вывучаў” геаграфію новадалучаных расійскіх земляў.
І трэба сказаць, што другі Ян Чачот паспеў пакінуць след не толькі ў гісторыі гімназіі, але і ў крымінальных хроніках. Дзякуючы чаму мы маем бясспрэчны доказ таго, што гаворка вядзецца пра двух Янаў, двух Чачотаў — рознага ўзросту, розных перакананняў і невядома якой ступені сваяцтва. Знойдзеныя мною ў віленскіх архівах звесткі, спадзяюся, канчаткова пераканаюць у гэтым гісторыкаў.

“Духобуйный” Ляўковіч

Напачатку сакавіка 1827 года на стол рэктара Віленскага ўніверсітэта Вянцэслава Пелікана было пакладзена данясенне ад прэфекта свіслацкай гімназіі Яна Чачота, які часова выконваў абавязкі яе дырэктара — пакуль сам дырэктар, Ігнат Брадоўскі, быў у ад’ездзе, па ўсёй верагоднасці, вырашаючы пытанні, звязаныя з патаемнымі таварыствамі.
На трох старонках Чачот распавёў аб надзвычайным здарэнні, непасрэдным удзельнікам якога быў ён сам. Вучань другога класа Феліцыян (далей у дакументах Юзаф — З.Ю.) Ляўковіч “отлучился самовольно из класса, не имея никакой надобности к тому” і “провёл время в неприличной праздности и неизвестно где”. 5 сакавіка Чачот выклікаў да сябе “сачка” і запытаўся, чаму той прапусціў дзве гадзіны лекцый. Ляўковіч, які ўжо меў шэсць штрафаў за падобныя ўчынкі, вядома, пачаў “замыльваць тэму” — “сперва вошел со мной в спор и утверждал, что он был в классе, потом претворился будто того не помнит, а напоследок по долговременному упорству признался в своем поступке”.
Зазвычай такога кшталту правіны караліся карцарам, але зухаватасць паводзінаў і “вынаходлівасць” гімназіста падштурхнулі Чачота прымяніць наступную па ўзроўні меру пакарання — пачаставаць Ляўковіча бізунамі. У адказ вучань праявіў тое, што яго настаўнік у рапарце назваў “духобуйством”. Таму Чачот даў загад двум вартавым пакласці небараку на лаву. Завязалася валтузня, студэнт штурхаў экзекутараў і круціўся ў іх руках як уюн на патэльні. Неўзабаве ўся грамада павалілася на падлогу, а зверху на Ляўковіча ўпала і лава. Вынік — “разбила кость ноги его ниже колена. Таким образом, вместо назначеного ему такого наказания, он сам себя жестоко наказал”.
Перабітая косць, разам з яе носьбітам, была адпраўлена ў лякарню. А Чачот прыняўся апісваць падзеі. Гэтым рапартам быў пакладзены пачатак доўгаму ліставанню зацікаўленых бакоў і прывядзення ў рух патаемных спружын палітыкі мясцовага ўзроўню. Бо прагульшчык меў моцных заступнікаў.

Апошні ўдар для дырэктара

“Духобуйство” Ляўковіча, па ўсёй верагоднасці, абумоўлена своесаблівым разуменнем паняцця “шляхецкі гонар”, якое дазваляла падманваць, але не дазваляла быць справядліва пакараным. Сын былога маршалка Пружанскага павета Вінцэнта Ляўковіча, як цяпер бы сказалі, быў тыповым прадстаўніком “залатой моладзі”. Дарэчы, ягоны бацька, відаць, з’яўляўся адным з заснавальнікаў мінскай масонскай ложы “Паўночная паходня”, з якой звязваюць і знакаміты “Дом масонаў”. (Дарэчы, уваходзіў у яе ў свой час і філамат Ян Чачот!).
Адпаведна, за сына было каму заступіцца. На прэфекта Яна Чачота паляцелі скаргі і Пелікану, і ў судовыя інстанцыі. У адказ дырэктар гімназіі Ігнат Брадоўскі пісаў у сваіх тлумачальных лістах, што такія справы — гэта выключна прэрагатыва гімназічнага суда, таму яны не павінны разглядацца ў павятовых судах. Тым не менш, Ляўковіч-старэйшы вырашыў ісці да канца. Ён казаў, што не пацерпіць, каб двое яго малодшых сыноў, якія працягвалі навучацца ў гімназіі (Юзафа ўжо адтуль забралі), сталі аб’ектам помсты Чачота, і таму патрабаваў выдалення яго з пасады. Брадоўскі ўсяляк бараніў падначаленага, бо ведаў яго 15 гадоў, за якія той аніводнага разу не меў спагнанняў.
Аднак каб залагодзіць узбунтаваную шляхту, было прынятае рашэнне, каб Чачот або пакінуў гімназію без права займацца педагагічнай дзейнасцю, або прымірыўся з Ляўковічамі — і тады яму дазволяць настаўнічаць, але толькі не ў Свіслачы.
У выніку, дамовіцца не ўдалося. Настаўніка ад пасады адхілілі. На яго месца прынялі іншага чалавека. Ігнат Брадоўскі, не вытрымаўшы “перагрузак”, раптоўна памёр на працоўным месцы ва ўзросце 48 гадоў. Здарылася тое 16 траўня 1829 года. Прамову на пахаванні дырэктара ад студэнтаў агучыў Юзэф Крашэўскі — будучы знакаміты пісьменнік. Магіла дырэктара павінна быць недзе на парафіяльных свіслацкіх могілках.
Цікавы гэта быў чалавек, і ў гісторыі Беларусі ён адыграў пэўную ролю. Паходзіў з незаможнай шляхты. Вучыўся спярша ў жыровіцкіх базыльянаў, потым у шчучынскіх піяраў, потым у Віленскім універсітэце, па завяршэнні якога, у 1805 годзе, выдаў падручнік па граматыцы рускай мовы для польскамоўных. Выкладаў спярша гісторыю і права ў Слуцкай павятовай школе, потым у мінскай гімназіі, дзе неўзабаве стаў намеснікам дырэктара. У 1812 годзе горача вітаў аднаўленне ВКЛ і нават стаў на нейкі час рэдактарам Tymczasowej Gazety Minskiej, дзе друкаваліся навіны вайны 1812 года.
Пасля сыходу французаў за сваю дзейнасць Брадоўскі пакараны не быў. Але з Мінска яго перавялі ў Свілач, дзе ён і стаў дырэктарам. Магчыма, у гэты самы час там з’явіўся і настаўнік Ян Чачот, пра якога мы маем такія сціплыя звесткі.
На маю думку, менавіта пераслед прэфекта Яна Чачота стаў апошняй кропкай, якая прывяла да заўчаснай смерці Брадоўскага. Свіслацкая гімназія, разам з Віленскім універсітэтам, была той кузняй, у якой яшчэ ад 1816 года нараджаліся і гартаваліся патаемныя студэнцкія гурткі — Шубраўцаў, Філаматаў, Замранкаў, Прамяністых, Філарэтаў. Падтрымлівалі студэнты і “Таварыства баявых сяброў”, якое нават рыхтавала паўстанне ў 1826 годзе. Таму калі закруціліся жорны “Працэса філарэтаў”, гэтыя дзве навучальныя ўстановы патрапілі пад самы ўважлівы нагляд. Пры гімназіі нават была створана свая паліцыя, каб лепей пільнаваць “благанадежность нравов”.
Таму дырэктару шмат чаго давялося перажыць за 1820-я гады. І вось, калі ўляглася палітычная віхура, гімназія патрапіла ў “крымінальны” скандал. Брадоўскаму было з-за чаго ўвесь час быць у стрэсавым стане.
Далейшы лёс настаўніка Яна Чачота, які таксама “претерпел по службе”, нам невядомы. У аналах гісторыі ён застаўся выключна праз той трагікамічны выпадак. І менавіта дзякуючы яму з’явілася аблудная інфармацыя пра тое, нібы “знакаміты філамат Ян Чачот” выкладаў у Свіслацкай гімназіі. Хаця насамрэч у той час ён сядзеў у кізільскай вязніцы.
Зміцер ЮРКЕВІЧ,
гісторык-архівіст

Пан не без заган

Пан не без заган

№ 52 (1387) 30.12.2018 - 05.01.2019 г
Зміцер ЮРКЕВІЧ, гісторык-архівіст: У нумары “К” за 15 снежня быў апублікаваны матэрыял шаноўнай спадарыні Дар’і Амяльковіч “Пан Тадэвуш”: вяртанне кінаэпапеі” — пра паказ знакамітай польскай стужкі. З гэтай нагоды хацелася б падзяліцца з чытачамі сваімі ўражаннямі.

/i/content/pi/cult/725/15797/opt.jpegУ той вечар у кінатэатры “Масква” было людна. На кінапаказ сабраўся ці не ўвесь цвет беларускай інтэлігенцыі. Умоўная “аркестравая яміна” поўнілася музычнымі інструментамі і пюпітрамі. Настрой панаваў святочны. І такім бы ён і застаўся, калі б не некалькі “але”.
У інтэрнэце дзе-нідзе анонс кінапаказу быў дапоўнены прыгожай афішай на беларускай мове. Але наведвальнікаў кінатэатра сустракала тая самая афіша-застаўка на ўвесь экран, толькі ўжо па-руску. Цітры былі перакладзеныя таксама на рускую. Ды і якасць перакладу прымушае жадаць значна лепшага. Месцамі да непазнавальнасці скажаецца “сэнс і фактура”. Таксама пазнаюцца фрагменты перакладу з іншай экранізацыі таго самага твора, знятага у 1999 годзе Анжэем Вайдам.
Пра цітры мы яшчэ пагаворым, але спярша перанясёмся ў 2014 год, калі адбыўся прэм’ерны паказ гэтай стужкі беларускаму гледачу. Цудоўны саўндтрэк, якім аздобілі стужку падчас рэстаўрацыі ў 2012 годзе, замянілі “новым музычным прачытаннем” польскага кампазітара і выканаўцы Марціна Пукалюка. Як на мой густ, яно значна саступала па якасці, але гутарка нават не пра гэта. Запомнілася прамова спадара Пукалюка і яго інтэрв’ю, дзе ён называў твор Міцкевіча “польскай нацыянальнай паэмай”, якая адлюстроўвае “наш нацыянальны характар”. І прызнаўся, што быў здзіўлены такой увазе беларусаў да постаці Міцкевіча: “Я ведаў, што да Адама Міцкевіча маюць адносіны Літва, літоўцы, але што і беларусы — я проста не ведаў”.
І мяркуйце зараз самі. Паэма напісаная ў Парыжы ліцьвінам-беларусам, які быў народжаны на Наваградчыне і ніколі не быў у Польшчы. Дзея ў творы ў тых мясцінах і адбываецца. Галоўныя героі — “ліцвінскія” шляхціцы.
Сёлета падобных дзіўных заяў не было. Праўда, адзіная прамова, якая прагучала перад другой “прэм’ерай”, Міцкевіча да Беларусі таксама не наблізіла. Хаця, напэўна, казаць тут найперш трэба было пра постаць генія, які аб’ядноўвае народы.
Адзінае, што застаецца па-за крытыкай — гэта музыка беларускага кампазітара Канстанціна Яськова. Яму, разам з музыкантамі сімфанічнага аркестра, гледачы апладзіравалі стоячы.  
http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15797

воскресенье, 25 ноября 2018 г.

"Ці была Рэч Паспалітая беларускай дзяржавай? (эфір 25.ХІ.2018)


Даволе цікавыя развагі вядомых гісторыкаў з трох краінаў - Беларусь, Летува, Польшча. 
www.youtube.com/watch?v=9W7ar9T4-lw&feature=share

+ Стваральнікі праграмы пацешылі "рэйтаназнаўцаў", ўставіўшы малюнак (гл. 21:49) "Камяніцы-Мураванкі" Тадэвуша Рэйтана. Знакаміты малюнак Напалеона Арды, які ён зрабіў, наведаўшы сядзібу Рэйтанаў у Грушаўцы. Ад таго візіта сярэдзіны ХІХ ст. засталася акварэль і графіка.
Дзіўна, але іншыя мастакі , падобна, "бачком" аб'язжалі Рэйтанаўскае котлішча.



“Шляхціц Пружанскага павета Павал Барэйша – праўнук Тадэвуша Рэйтана па кудзелі”

24 лютага 1863 года адбылася адна з першых бітваў Паўстання, бітва пад Малагашчай (блізу Кракава). У нераўным баі сыйшліся 3000 паўстанцаў, узброеных косамі і паляўнічымі стрэльбамі, з невялікай колькасцю карабінаў і 6000 выдатна ўзброеных расейцаў (карабіны, гарматы).
Сярод кракаўскіх студэнтаў, якія ледзь не цалкам дабраахвотнікамі падаліся на фронт, быў і пятнадцацігадовы хлапец "з Літвы" (Берасцейшчына) - Павел Барэйша, праўнук Тадэвуша Рэйтана па -кудзелі.
24 лютага, за тры дні да 16-годдзя, адважны Павел Барэйша быў паранены куляй, а потым дабіты сям'ю ўдарамі расейскага штыка.
Пад час канферэнцыі, прадставіў радавод Паўла Барэйшы ад 1530-х гг., і першы больш меньш поўны нарыс удзелу ў паўстанні хлапца і яго бацькі Міхала Барэйшы.
Дарэчы, канферэнцыя атрымалася даволе цікавай. Не абышлося і без палемікі. Але, усё было на выдатным узроўні. Бо , гэта - Пружаны! Гэта - Пружанскі палацык!
Mая шчырая падзяка дырэктару музея і сябру -@Юрый Зялевіч (Yury Zialevich)!!
.
Праграма правядзення
VII навукова-краязнаўчай канферэнцыі
«ПРУЖАНСКІ ДЫЯРЫУШ»
23 лістапада 2018 г.
ПРУЖАНЫ
10.00–11.00 – сустрэча ўдзельнікаў канферэнцыі, рэгістрацыя, кава-паўза, знаёмства з музеем.
11.00–16.00 – асноўнае паседжанне:
11.00–11.10 – Дзямідаў Сяргей Юр’евіч, галоўны спецыяліст аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі Пружанскага райвыканкама, кандыдат гістрычных навук;
11.10–11.15 – Зялевіч Юрый Сяргеевіч, дырэктар музея-сядзібы «Пружанскі палацык»;
11.15–11.35 – Несцярчук Леанід Міхайлавіч, старшыня Брэсцкага грамадскага гісторыка-культурнага аб'яднання імя Т. Касцюшкі, кандыдат гістарычных навук. Даклад "Пошукі беларускамоўнага следу Адама Міцкевіча ў кнігасховішчах і музеях Беларусі і Польшчы", прэзентацыя новага выдання "Беларускі Трышчан - Białoruski Tristan" (ХVІ w.): Poznań, 2018 r.);
11.40–12.00 – Юркевіч Зміцер Юр’евіч, краязнаўца. Даклад “Шляхціц Пружанскага павета Павал Барэйша – праўнук Тадэвуша Рэйтана па кудзелі”;
12.25–12.45– Папека Мікалай Мікалаевіч, краязнаўца. Даклад “Удзельнік Барадзінскай бітвы з Пружаншчыны.”;
12.50–13.10 – Сядова Ірына Уладзіміраўна, краязнаўца. Даклад “Пружанскі некропаль”;
13.15–13.35 – Кенда Аляксандр Васільевіч, краязнаўца (в. Малеч, Бярозаўскі р-н). Даклад “Месца пахавання і яго роля ў штодзённасці малога горада праз прызму метрычных кніг XVIII стагоддзя малецкай уніяцкай царквы”;
13.40-14.00 – кава-паўза
14.00 – 16.00– працяг паседжання:
14.00–14.20 – Арцюх Антон Мікалаевіч, младшы навуковы супрацоўнік, магістр гістарычных навук. Даклад “Аб пытанні першай ўзгадкі Ружан у пісьмовых крыніцах”;
14.25–14.45 – Нячай Іна Аляксандраўна, галоўны захавальнік фондаў ДУК “Ружанскі палацавы комплекс роду Сапег”. Даклад «Культовые сооружения Ружанщины»;
14.50–14.10 – Папека Мікалай Мікалаевіч , краязнаўца. Даклад “Яшчэ адзін след Цверскага княства на Пружаншчыне”;
14.15–14.35 – Зялевіч Юрый Сяргеевіч, дырэктар
музея-сядзібы «Пружанскі палацык». “Чарнаглянцавая кераміка ў фондах музея”;
14.40–15.00 – Крац Іна Сяргееўна, Загадчыца Пружанскай цэнтральнай раённай аптэкі № 7, «Из истории аптечного дела на Пружанщине: XIX-XX»;
15.05–15.25 – Грачова Ірына Міхайлаўна Старшы памочнік пракурора Брэсцкай вобласці. «Становление и развитие прокуратуры Пружанского района Брестской области в 1939-1941 гг.»;
15.30–15.45 – падвядзенне вынікаў канферэнцыі;
15.45-16.00 – кава-паўза.

воскресенье, 28 октября 2018 г.

"Дзень" нараджэння Тадэвуша Рэйтана - 28 кастрычніка!

Сёння ў каталікоў свята ў гонар Юды-Тадэвуша!
Здаралася, што дзецям, якія нараджаліся наконадні, у дзень, або цягам некалькіх дзён пасля свята, давалі імя Тадэвуш.
Таму, мяркуючы па ўсяму, сваё імя Тадэвуш Рэйтан атрымаў у гонар менавіта гэтага нябеснага заступніка тых, хто бярэцца за невырашальную справу.  
Неўзабаве пасля нараджэння, хлопчык моцна захварэў, таму моцна заклапочаны здароў'ем першанца, галоўнага спадкаемца бацькі, дамінік Рэйтан звяртаецца да свайго патрона і сябры, князя Міхала Радзівіла "Рыбанькі" лістом на лаціне (відаць, каб надаць урачыстасці звароту). Просьба была простай. Дамінік Радзівіл пытаўся ў дасьведчаннага на той час ў бацькоўстве князя, якімі лекамі можна пазбавіць сына ад пакутаў.
Прыдворны радзівілаўскі лекар Ян Малер, хоць і немец, але незадарма еў беларускі хлеб. Лекі, якія ён параіў Рэйтанам спрацавалі.
Праз 32 гады, імя "Ліцьвіна Тадэвуша Рэйтана", пасла ад Наваградскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, стане вядомым ўсёй Еўропе і нават, сягне за Атлантычны акіян!
Праз год 150 пра яго пачнуць забываць на радзіме. У 1959-61 гг.адзіны пісьменнік, які наважыцца згадаць яго імя ў сваіх творах -Уладзімір Караткевіч!
Але, праз 240 год ад тых трагічных падзей, якія зрабілі імя Рэйтана сінонімам слова "Патрыятызм", нарэшце, Герой "вярнуўся" на Бацькаўшчыну!
Прызнанне адбылося і на дзяржаўным узроўні. Пакуль асцярожнае. Бо, міфалогія, рупліва створаная за стагоддзі, кардонным "мурам" стаіць паміж Рэйтанам і Беларуссю. І "мур" гэта мусіць, як Карфаген, пасці!
Запрашаю ўсіх тых, хто шануе памяць Тадэвуша Рэйтана, згадаць сёння яго імя добрым словам. Ды, узняць угару кубак кавы ці гарбаты, салютуючы -"Vivat!"


 Фрагмент карціны Яна Матэйкі "Тадэвуш Рэйтан на Варшаўскім сойме 1773 года" (1866)
Здымак Źmicier Jurkievič